Elosua-Plazentzia megalitotegia. Agerreburu mendiaren iparraldeko sahietsaldean, bere gainean dagoen antena errepikagailutik 100 m. Iparralderantz eta Elosuako auzotik bertara igotzen den auto- bidetik 13 m-ra (Bergara). 1920an J. M. Barandiaranek aurkitutako hileta-monumentua. Berak eta T. De Aranzadik eta E. Egurenek industu zuten urte berean. Trikuharria. Tumulua 11,50 m. diametrokoa eta 0,75 m-ko gehiengo altuerakoa. Erdiko kraterrean, 1,50x1 m. diametrokoa eta 1 m. sakonerakoa, ganbara-harlosen hondarrak daude. Hauetako bi, zutik daude, angelua eratuz, Ekialdeko bertizean. Tumulu gainean beste harlosa batzuen zatiak daude. Bertako basaltoak eta kareharri tupatsuak.

Elosua-Plazentzia megalitotegia. Aizpuruko Zabala lekuan, Kurutzebakarraren hegoaldeko sahietsaldean, gailur-gailurretik 200 m.tara. Kurutzebakarra tumulua 180 m. Iparralderantz dago. 1921ean J. M. Barandiaranek aurkitutako hileta-monumentua. Berak eta T. De Aranzadik eta E. Egurenek industu zuten urte berean. Trikuharria laburra? Tumulu zirkularra 13 m. diametrokoa eta 1,15 eta 0,40 m. tarteko altuerakoa. Erdiko kraterra 3,50 m. diametrokoa eta 0,40 m. sakonerakoa da. 1921ean ganbarak 3 harlosa kontserbatzen zituen E-Mko norabidean, esparru errektangeluar bat gogora araziz. Gaur egun kraterraren hegoaldean azaleratzen den, harlosa bat 1x0,30x0,30 m-koa, ikus daiteke. Bertako basaltoak.

Azkoititik kilometro gutxitara, Urola ibaiaren ondoan, Urretxuko norabiderantz berarekin muga eginez, Aizpurutxoko auzoa dago. Bertan bi jatetxe, eliza bat eta Herri-Eskola zaharren azpian eskuz jokatzeko -19 x 6 metro neurriko- pilotaleku txiki bat daude. Frontoi honetan bertan kokatzen da, Iñaki Beitiaren omenezko mendi-martxaren anoa-postuetako bat, eta Aizpurutxo da Iñaki Beitia jaio zeneko herria, Iñaki baita martxa honetan omentzen eta gogoratzen dugun euskaltzale eta mendizalea.

Eskaintzen dizkigun testigantza gehienak berriki eraikitakoak dira, eta ibaian zehar azaltzen diren gune hidroelektrikoak dira aipagarrienak. Hauek aspaldiko errota hidrauliko eta burdinolen ondorengoak dira. San Agustin eliza XX. mende hasierakoa da, inguruari darion berri-usaina indartuaz; modernotasun honekin loturiko beste ezaugarrietako batzuk, bertatik pasa den trenbidea (Urola bailarako trenak erabili zuena) eta errepide bidezko garraioa dira.

Aizpurutxok eskaintzen dituen berezitasunetako bat, Gipuzkoako beste hainbatekin herrirekin gertatzen den bezala, hiru udal barrutietan banaturik dagoela da, Azkoitiarekin, Antzuolarekin eta Bergararekin hain zuzen. Bere biztanleek dioten moduan, eraikinetako bat, bi herrien arteko mugan kokaturik dago.

Erromeri tokia, Aizpurutxo ere bertan ospatzen ziren festa zahar eta erromeria herrikoiei oso loturik bizi izan den auzoa da, hona etortzen baitziren, inguruko herrietako hainbat eta hainbat lagun festa-giroaren bila. Bere jaiak, abuztuaren 28an, San Agustin egunaren inguruetan egiten dira.

Adibide bezala, hemen jarri nahi dugu Iñaki Beitiak Aizpurutxorentzako idatzi zuen trikiti abestia.

http://www.bergara.net eta beste iturriak.

Bertako eliza, San Agustin omenez egina, 1905eko abenduan inauguratua izan zen. Elizaren eta abade-etxearen eraikitzearen jatorria, eskola beraren inaugurazioarekin loturik dago, garai haietan kaperau berak egiten baitzituen maisu lanak auzoan.

Eliza eraikitzeko ideia eta eraikitze-lan bera herriko baserritar eta norbanakoek emandako esfortzuari esker izan zen, zeintzuk eliza eraikitzeko eskulana eta dirua eman eta jarri zituzten. Lanak Manuel Oruesagastik lanaren zuzendaritzapean egin ziren. Hasieran aurreikusitako eraikin xumeak, bi isurialdeko teilatuz hornitua, beste 50 urte itxaron zituen kanpandorrea eraiki zekion. 2005eko abenduaren 28an, elizan bertan elizkizuna ospatuz, elizaren omenezko lehen mendeurrena ospatu zen; ondoren Itziar jatetxean bazkari batez jarraitu zen.

Eliza honi loturik, hemen bertan izan zen erretore Ez Dok Amairu musika taldeko Julen Lekuona (1938- 19-07-2003), hauspoa ez baina gitarra eskuetan zuela euskal abesti berriaren sortzaileetako izan zela 70. hamarkadan.

http://www.bergara.net eta beste iturriak.

Gerra Zibila amaitu ostean, Aizpurutxon ere Erromeriak antolatzen hasi ziren. Baina, garaiko gobernante berrientzako ez omen zen zuzena bertan dantzatzen zen "agarraua", ezta ere errepide erdian dantzatzea edo eta, 3 udalerriz osaturik dagoenez (Azkoitia, Bergara eta Antzuola), Bergaran egiterik zegoela, Azkoitiko tartean debekaturik zegoen bitartean. Azkenean, debekuaren ostean, gazte guztiak Azkoitira edo Zumarragara igotzen ziren, bertan dantzatzerik ez zegoelako.

Txertatutako PDF dokumentuak, garaiko 3 agiri ofizial eskaneaturik ditu.

2002. urtean, hiru trikuharri berri aurkitu dira Gipuzkoako lurraldearen barruan. Horietako bat Arribiribilletako trikuharria da, Irukurutzeta mendian dagoena, Bergara eta Elgoibar arteko mugan hain zuzen. Jesús Altuna, Luis del Barrio, Alfonso Fernandez, Koro Mariezkurrena eta Alex Turrillas lagunek osatutako taldeak aurkitu zuen, eta 02.10.01 datarekin katalogatu zen: Aribiribilleta trikuharria izenarekin, Elosua-Plazentzia megalitotegiaren barruan.

Mendialde honetako trikuharriak industu ondoren J. M. Baradiaranek idatzitako memorian zera aipatzen du, harri hau beste nonbaitetik ekarria zitekeela eta mugarria litekeela, izan ere, horren inguruan, egin zuten indusketa arin batean teila zatiak eta ikatza aurkitu zituzten.

Bertan Benta izeneko eta orain dela urte asko Benta izan zen baserri handi bat dago. Ermita bat inguruan (hortik datorkio Santutxu izena). Atsedenlekua.

Goierrin ditugun baita inguruan diren hainbat mendate eta paraje batzuk, Elosua edo Matxinbenta auzoak, edo Deskarga edo Mandubia (mandabide etimologiarekin) mendateak kasu, bandoleroen tokiak izan ziren XVIII. eta XIX. mendeetan. Matxinbenta auzoko benta bera, Xabierreko Kondearen jabetza hain zuzen, hainbat aldiz ixten saiatuz iren, izan ere bertan gordetzen ziren inguruetan lapurretan ari ziren lapur eta bandoleroak.

Garai haietan ugariak izan ziren Euskal Herrian zabaldu ziren lapurrak, eta euren kontakizunak bolbora bezala zabaldu ziren iparretik hegoaldera eta ekialdetik mendebaldera. Besteak beste, hauek nabarmenduko ditugu: Bizarbeltz, Galtxagorri, Ignacio Lazkano, Miguel Larrazabal, Maria Antonia Basarte, Joxe Esnal Motxa, Juan Jose Ibargoien “Guiñi” eta Pierres Kaderezar “Frantses Txikia”, besteak beste.

Garaiko bandoleroak gainera, uste okerrez kutsaturik bagaude ere, gehienak bertakoak ziren, euskaldunak alegia eta ogibide hori bizi irauteko modu gisa hartutakoak ziren, baserririk ez zutenak, eta lan egiteko aukerarik ere ez. “Bandoleros Vascos” (euskal bandoleroak) liburuaren egile den David Zapirainen ustez, bandoleroak “ez ziren abenturazaleak, ez asasinoak, ez pelikuletako Robin Hood bezalako pertsonak. Beharrak bultzatuta jokatzen zuten horrela. Hori bai, batzuk profesionalak ziren, hau da, urte osoan ibiltzen ziren lapurretan; beste batzuk, ordea, egoeraren arabera sartzen ziren zeregin horretan, aro konkretu batzuetan, gabezia uneetan”.

Karlismoak hartu zituen berarekin ia bandolero guztiak. David Zapirainek esana “[…] errepresioak ez ditu arazo sozialak konpontzen, eta hau arazo soziala zen batez ere. Beraz, lehenengoko karlistadak irentsi zuen giza egonezin hori. Gerra amaitu eta berriz puri-purian jarri zen lapurretaren kontua.”

Guztietatik, Goierri garaian Jacinto de Olariaga, oso bandolero ezaguna izan zen. Bergaran gorde diren bi autotan, Jacinto bera, Azkoitikoa, eta bere kideak Pablo Francisco de Sorreguieta, Januario de Vidania eta Jose Ramon de Jauregui “por robos y asaltos en los caminos y caserías” (bide eta etxaldetan lapurreta egiteagatik) Bergarako epaileen aurrean 1802/10/20an eta 1806/05/17an pasatu ziren.

Bandoleroek Elosun bestalde utzitako inpronta sakona da nonbait. Itxumendiko sorginen, ogi bedeinkatuaren eta igelaren kondaira ederrean, bandoleroei buruzko aipua agertzen da-eta.

Laukizuzen erakoa, hiru isuritako teilatua. Hormak manposteriazkoak dira eta eskantzuz horniturik daude, eta argitokien inguruak harlanduzkoak. Sarrerako atea dobela-harriz egindakoa da, arku zorrotz bat dauka, eta eliza inguruak duen arkupearen babesean dago.

http://www.bergara.net eta beste iturriak.

Abade-etxearen ondoan dago, hirigunearen muturrean hain zuzen. Aurretik baseliza izanik, XVI. mendean parrokia izendatu zuten, bertako biztanleek arazoak izaten baitzituzten Bergarako kaleko elizkizunetara joateko.

1468ko agirietan agertzen den bezala, barroko tankerako eliza da, Churrigueresko estilokoa. Elosuko gaztelutik hartutako harriekin egin zutela ere aipatzen dute. Nabe bakarreko gela handia eta, bi bitarte, abside zuzenak ditu. Kainoi tankerako planta du eta beste bietan ertzdun gangaz horniturik dago. Biak ere zurezkoak dira eta mentsuletan zama kentzen duten erdi-puntuko parpain-arkuetan oinarriturik daude.

Aldare Nagusia barroko estiloko erdi-puntuko arku batean kokaturik dago. Erretaula barrokoa da eta bertan San Andresen irudia agertzen da. Barroko tankerako kanpandorrea elizaren barrenetik gora irteten da. Eliza honetan ezkutatu zen Santa Kuz apaiza.

http://www.bergara.net eta beste iturriak.